دوفصلنامۀ علمی مطالعات و سیاست‌های اقتصادی

دوفصلنامۀ علمی مطالعات و سیاست‌های اقتصادی

توالی معکوس اصلاحات: حذف ارز ترجیحی، تشدید تمرکز بازار و کاهش پیچیدگی اقتصادی در ایران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
ناصر الهی
دانشیار، دپارتمان اقتصاد، دانشگاه مفید، قم، ایران.
10.22096/esp.2026.2084297.1866
چکیده
سیاست حذف نرخ ارز ترجیحی ایران در سال ۱۴۰۱ با اعلام دو هدف وحدت رویه ارزی و شفافیت، اجرا شد؛ اما در عمل به جای افزایش کارایی به شوک تورمی گسترده، تضعیف بنگاه‌های کوچک و متوسط و تشدید تمرکز بازار منجر شد. این مقاله با رویکرد نهادی–تاریخی و با تلفیق نظریه «واگرایی ممتد» تیمور کوران و «تحلیل چهارلایه نهادی» الیور ویلیامسون، شکست این سیاست را نه ناشی از هدف‌گذاری، بلکه معلول توالی معکوس اصلاحات می‌داند: مداخله در لایه قیمت‌ها و تخصیص (لایه ۴) پیش از تقویت قواعد رسمی و نهادهای واسط تنظیم‌گر و حمایتی (لایه‌های ۲ و ۳). استدلال مقاله نشان می‌دهد که در بستر اقتصاد رانتی و با ضعف نهادهای واسط، شوک قیمتی از طریق سه مکانیسم به بازتوزیع قدرت به نفع بازیگران مسلط تبدیل می‌شود: (۱) غربالگری نامتقارن بر مبنای دسترسی به رانت و تاب‌آوری مالی، (۲) انتقال شوک به عقب در زنجیره تأمین از طریق قدرت خرید انحصاری و (۳) تثبیت رانت در قالب‌های جدید (اعتبار ترجیحی، معافیت‌ها و تخصیص‌های خاص). پیامد کلی این فرآیند، خروج بنگاه‌های پیچیده‌تر، کوتاه‌شدن زنجیره‌های ارزش و کاهش ظرفیت ارتقای پیچیدگی اقتصادی است. مقاله در پایان، راهبرد بدیل «نهادسازی پیشاتحریری» را پیشنهاد می‌کند که بر تقویت حقوق مالکیت، اجرای قرارداد، سیاست ضدانحصار، تنظیم‌گری مستقل و ابزارهای تاب‌آوری برای SMEs پیش از هرگونه اصلاح قیمتی تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها
توالی معکوس اصلاحات
حذف ارز ترجیحی
اقتصاد نهادگرا
تشدید تمرکز بازار
پیچیدگی اقتصادی
نهادسازی پیشاتحریری
موضوعات

عنوان مقاله English

Reversed Reform Sequencing: Elimination of Preferential Exchange Rate, Intensified Market Concentration, and Diminishing Economic Complexity in Iran

نویسنده English

Naser Elahi
Associate Professor, Department of Economics, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

Iran’s 2022 removal of the preferential exchange rate aimed to unify exchange rates, curb rent-seeking, and enhance transparency; yet it resulted in a major inflationary shock, weakened small and medium-sized enterprises (SMEs), and intensified market concentration. Using a historical–institutional approach that combines Timur Kuran’s “Long Divergence” thesis with Oliver Williamson’s four-level institutional analysis, this paper argues that the policy failure stemmed less from its stated objectives than from reversed reform sequencing: intervening in prices and resource allocation (Level 4) before strengthening formal rules and intermediary governance institutions (Levels 2 and 3). In a rent-based political economy lacking independent intermediary institutions, the price shock ceased to function as a neutral allocative signal and instead became a mechanism for reallocating power in favor of dominant actors through three channels: (1) asymmetric selection driven by unequal financial resilience and access to rents, (2) backward shock transmission along supply chains enabled by oligopsonistic buying power, and (3) rent stabilization through new institutional channels (preferential credit, exemptions, and targeted allocations). The macro outcome is the exit of more complex firms, the shortening of value chains, and a reduced capacity to upgrade economic complexity. The paper proposes a “pre-liberalization institution-building” strategy that prioritizes property-rights protection and contract enforcement, anti-monopoly policy, independent regulation, and SME resilience instruments before any major price liberalization.

کلیدواژه‌ها English

Reversed reform sequencing
elimination of preferential exchange rate
institutional economics
intensified market concentration
economic complexity
pre-liberalization institution-building
سیاهه منابع
الف- منابع فارسی:
«آمار عجیب از پرونده‌های قضایی». خبرگزاری میزان. آخرین دسترسی در 19 بهمن 1403. https://www.mizanonline.ir
اتاق بازرگانی تهران. آمار واردات و صادرات. تهران: اتاق بازرگانی تهران، دسترسی جاری. https://service.tccim.ir/stats.2d53aa
اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران. «پایش ملی محیط کسب‌وکار ایران – پاییز ۱۴۰۴». گزارش مرکز آمار اتاق ایران. آخرین دسترسی در 3 خرداد 1405. https://iccima.ir/پایش-ملی-محیط-کسب-وکار-ایران-پاییز1404
اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران. «طرح شاخص مدیران خرید (PMI) بهمن ۱۴۰۴ دوره ۸۹». اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران. آخرین دسترسی در 3 خرداد 1405. https://iccima.ir/طرح-شاخص-مدیران-خریدpmi-بهمن1404-دوره89/
اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران. راز عقب‌ماندگی تشکل‌های ایرانی. تهران: اتاق بازرگانی ایران، مرداد ۱۴۰۱.
اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران. سالنامه آماری ۱۴۰۳. تهران: اتاق بازرگانی ایران، ۱۴۰۳. https://iccima.ir/?p=42670
انجمن گاو شیری ایران. گزارش سالانه وضعیت دامداران شیری. تهران: انجمن گاو شیری ایران، ۱۴۰۲.
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. «آمار چک‌های مبادله‌ای آبان ۱۴۰۳». دنیای اقتصاد. آخرین دسترسی در 3 خرداد 1405. https://donya-e-eqtesad.com/بخش-بانک-بیمه-16/4135930-بیش-از-درصد-چک-های-آبان-برگشت-خورده-است.
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. «گزارش آمار چک‌های مبادله‌شده». شهرآرانیوز. آخرین دسترسی در 3 خرداد 1405. https://shahraranews.ir/fa/amp/news/103248
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. خلاصه تحولات اقتصادی. تهران: بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، ۱۴۰۱.
«بررسی آمار چک‌های برگشتی در سال ۱۴۰۲ / ۱۱.۵ درصد از چک‌ها پاس نشدند». تجارت‌نیوز. آخرین دسترسی در 3 خرداد ۱۴۰5.. https://tejaratnews.com/بخش-بانک-بیمه-57/909400-آمار-چک-های-برگشتی-اسفند
دیوان محاسبات کشور. گزارش تفریغ بودجه کل کشور سال ۱۴۰۰. تهران: دیوان محاسبات کشور، ۱۴۰۱.
دیوان محاسبات کشور. گزارش تفریغ بودجه کل کشور سال ۱۴۰۱. تهران: دیوان محاسبات کشور، ۱۴۰۲.
دیوان محاسبات کشور. گزارش تفریغ بودجه کل کشور سال ۱۴۰۳. تهران: دیوان محاسبات کشور، ۱۴۰۴. (قرائت‌شده در مجلس شورای اسلامی). آخرین دسترسی در 3 خرداد 1405 https://www.irna.ir/news/86046026/.88baa9
دیوان محاسبات کشور. گزارش عملکرد بودجه و انحرافات (تفریغ بودجه ۱۴۰۳). تهران: دیوان محاسبات کشور، ۱۴۰۴.
دیوان محاسبات کشور. گزارش سالانه اجرای بودجه کل کشور سال ۱۴۰۱. تهران: دیوان محاسبات کشور، ۱۴۰۱.
قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران. سالنامه آماری قوه قضائیه، ۱۳۹۹. تهران: مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضائیه، ۱۴۰۰.
کمیسیون اقتصادی اتاق بازرگانی تهران. بررسی میدانی تاب‌آوری مالی بنگاه‌های کوچک و متوسط در ایران. تهران: اتاق بازرگانی تهران، ۱۳۹۹.
محبی‌نژاد، آرش. «دردسرهای عدم اصلاح نرخ ارز در قراردادهای قطعه‌سازان». اتاق خبر، به نقل از ایسنا. آخرین دسترسی در 3 خرداد 1405. http://www.otaghnews.com/news/443005/
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. بازطراحی نظام تنظیم‌گری صنعت خودرو (۱): آسیب‌شناسی وضعیت موجود. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس، 1401. https://report.mrc.ir/article_10339.html
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. گزارش عملکرد اتحادیه‌های صنفی و تعاونی‌ها در ایران. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس، ۱۴۰۱.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. تحلیل ساختار هزینه در صنایع پتروشیمی ایران. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۷.
معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری. وضعیت فناوری و نوآوری در صنایع های‌تک ایران. تهران: معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، ۱۴۰۰.
«نگاهی به آمار پرونده‌های قضایی در ایران». خبرگزاری کوردپا، به نقل از معاون قوه قضائیه. آخرین دسترسی در 19 بهمن 1403. 
ب- منابع لاتین:
“Iran (Islamic Republic of).” The Observatory of Economic Complexity (OEC). MIT. Accessed January 26, 2026. https://oec.world/en/profile/country/irn.
Kuran, Timur. The Long Divergence: How Islamic Law Held Back the Middle East. Princeton: Princeton University Press, 2011.
Transparency International. Corruption Perceptions Index 2023. Berlin: Transparency International, 2024. https://www.transparency.org/en/cpi/2023
Williamson, Oliver E. “The New Institutional Economics: Taking Stock, Looking Ahead.” Journal of Economic Literature 38, no. 3 (2000): 595-613.
World Bank. Doing Business 2020: Comparing Business Regulation in 190 Economies. Volume 17. Washington, DC: World Bank Group, 2020. https://www.doingbusiness.org.
World Values Survey. World Values Survey Wave 7 (2017–2022): Iran. Vienna: WVSA Secretariat, 2022.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوفصلنامۀ علمی مطالعات و سیاست‌های اقتصادی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 10 تیر 1405