دوفصلنامۀ علمی مطالعات و سیاست‌های اقتصادی

دوفصلنامۀ علمی مطالعات و سیاست‌های اقتصادی

معیارهای سنجش الگوی مطلوب روابط دولت و بخش خیریه معیشتی از منظر آموزه‌های اسلام

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مصطفی کاظمی نجف آبادی
دانشیار، گروه اقتصاد، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.
10.22096/esp.2026.2079310.1851
چکیده
این پژوهش، معیارهای سنجش الگوی مطلوب روابط دولت و بخش خیریه معیشتی را از منظر آموزه‌های اسلامی بررسی می‌کند. پنج شاخص کلیدی با روش توصیفی-تحلیلی استخراج شده است: 1) عدالت توزیعی که براساس توزیع زکات نه لزوماً مساوی، بلکه بر پایه اولویت نیازها و مصالح عمومی تفسیر می‌شود و دولت را موظف به نیازسنجی جامع از طریق سامانه‌های اطلاعاتی می‌کند؛ 2) رفاه اجتماعی و اثربخشی که تأمین کفاف معیشتی (مئونه سالانه) یا حتی ارتقای سطح زندگی نیازمندان به میانگین جامعه را با تأکید بر محدودیت دخالت دولت تا حد کفاف، هدف قرار می‌دهد؛ 3) شفافیت و پاسخگویی که نظارت دولتی را از این طریق برای جلوگیری از سوءاستفاده و افزایش اعتماد عمومی الزامی می‌سازد؛ 4) مشارکت مردمی و استقلال خیریه‌ها که براساس نظام تکافل اسلامی، عاملیت اصلی را به سطوح فردی، خانوادگی و اجتماعی واگذار کرده و دولت را به نقش مکمل و تسهیل‌گر محدود می‌کند و 5) اخلاق‌محوری و داوطلبانه بودن که حفظ قصد الهی و فطرت انسانی انفاق را اولویت می‌دهد و از انگیزه‌های مصنوعی مانند فشارهای مالیاتی می‌پرهیزد. معیارهای پیشنهادی بستر لازم برای کشف الگوی رابطه مطلوب دولت با بخش خیریه را فراهم می‌کند و همچنین مقایسه مدل‌های پیشنهادی را براساس شاخص‌های اسلامی ممکن می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
خیریه معیشتی
رابطه دولت با بخش خیریه
عدالت توزیعی
حکمرانی خوب

عنوان مقاله English

Criteria for an Optimal Model of Government–Charity Relations in Livelihood Provision: An Islamic Perspective

نویسنده English

Mostafa Kazemi Najaf Abadi
Assistant Professor, Department of Economics, Institute for Social Sciences, Research Institute of Hawzeh and University, Qom, Iran.
چکیده English

Using a descriptive-analytical method and drawing on Shi‘a jurisprudential sources and the Prophetic tradition (Sīra), this study extracts five key criteria for assessing the optimal model of government relations with the livelihood charity sector from an Islamic perspective. The first criterion, distributive justice, is interpreted through the distribution of zakāt—not strictly equal but needs-based and oriented toward public interest—which obligates the government to conduct comprehensive needs assessments via information systems. The second is social welfare and effectiveness, aimed at securing livelihood sufficiency (ma‘ūna) or lifting the needy to the societal average, while emphasizing that government intervention should be limited to the sufficiency level. Transparency and accountability constitute the third criterion, mandating governmental oversight to prevent misuse and enhance public trust. The fourth, public participation and charity autonomy, is grounded in the Islamic principle of takāful (social solidarity), which assigns primary agency to the individual, family, and community, thereby restricting the state to a complementary and facilitative role. The final criterion, ethics-centricity and voluntarism, prioritizes preserving the divine intention and the innate human disposition (fiṭra) to give (infāq) and avoiding artificial incentives such as tax pressures. Together, these criteria provide a foundation for designing the optimal government–charity relationship and serve as a benchmark for comparing proposed models through Islamic indicators.

کلیدواژه‌ها English

Livelihood Charity
Government
Optimal Relations
Islamic Criteria
Distributive Justice
Good Governance
 سیاهه منابع
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
الف- منابع فارسی:
آرایی، وحید، ابوالفضل قاسمی، و یاسر معینی‌فر. «توصیه‌های سیاستی موانع تحقیق‌پذیری حکمرانی خوب در اداره امور عمومی»، مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی 7، شماره 25 (1396): 113-133.
جوادی آملی، عبداللّه. تفسیر تسنیم. جلد 10. قم: بنیاد وحیانی اسراء، 1389.
حاجی ابراهیم، حمید، و امیرعبداللّه فیروزی. «تأثیر حاکمیت بر شفافیت، پاسخگویی و مسئولیت‌پذیری نهادهای خیریه، بنیاد خیریه آلا»، مجموعه مقالات سومین همایش خیر ماندگار (1399).
رعنایی، حبیب‌اللّه، و رضا دهاز، «جایگاه نهادهای خیریه در الگوهای حکمرانی: واکاوی چالش‌های موجود در نظام حکمرانی ایران»، پژوهشنامه مطالعات وقف و امور خیریه 1، شماره 2 (1402): 131-172.
زرگوش نسب، عبدالجبار، امراله معین، و سیده معصومه غیبی. «مبانی فقهی مسئولیت دولت اسلامی در تأمین اجتماعی»، مجموعه مقالات هشتمین همایش سیاستهای مالی و مالیاتی ایران (1393).
سعیدی، علی‌اصغر. «رابطه دولت و سازمان‌های غیردولتی زنان در ایران )جستجوی یک همکاری بهینه)»، پژوهش زنان 3، شماره 3 (1384): 27-58.
صادقی، حسین، عباس عصاری، و ارشک مسائلی. «رویکردی نو به برآورد شاخص رفاه در ایران با استفاده از منطق فازی طی سال‌های 1385-1353»، پژوهش‌های رشد و توسعه پایدار 10، شماره 4 (1389): 134-166.
صدر، سید کاظم. اقتصاد صدر اسلام. چاپ دوم. تهران: دانشگاه شهید بهشتی، 1387.
طباطبایی (علامه طباطبایی)، سید محمدحسین. ترجمه تفسیر المیزان. چاپ پنجم. جلد 1. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1374.
عربی، سید هادی. نظریات عدالت توزیعی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1395.
کاظمی نجف‌آبادی، مصطفی، و سید رضا حسینی. الگوی مطلوب تکافل اجتماعی در اسلامی. قم: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1401.
کرمی، محمدحسین. ماهیت فلسفی اقتصاد رفاه و رابطه آن با فلسفه اخلاق. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و مؤسسه اخلاق و تربیت، 1403.
مسعوی‌پور، سعید، و محسن باقری نصرآبادی. «اولویت‌بندی مسائل کلیدی در نظام حکمرانی بخش دولتی و غیردولتی ایران در حوزه خیریه‌ها»، مجله سیاستگذاری عمومی، شماره 3 (1397): 141-158.
مکارم شیرزای، ناصر. تفسیر نمونه. جلد 6. تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1374.
یزدانی، هرمز. «نقش شفافیت در تحقق حکمرانی مطلوب»، حقوق اساسی 6، شماره 11 (1388): 271-290.
 
ب- منابع عربی:
تمیمی آمدی، عبدالواحدبن‌محمد. غرر الحکم و درر الکلم. قم: دارالکتاب الإسلامی،1410 ه.ق.
حائری، سید کاظم. ولایه الامر فی عصر الغیبه. الطبعة الثانیة. قم: مجمع اندیشه اسلامی، 1424 ه.ق.
حرّ عاملی، محمدبن‌حسن. وسائل الشیعه. المجلد 9. قم: موسسه آل‌البیت (ع)، 1409 ه.ق.
شیخ طوسی، محمدبن‌حسن. الخلاف. المجلد 4. قم: جامعه مدرسین، 1407 ه.ق.
شیخ طوسی، محمدبن‌حسن. تهذیب الاحکام. الطبعة الرابعة. تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1407 ه.ق.
صدر، سید محمدباقر. اقتصادنا. قم: دفتر تبلیغات، 1417 ه.ق.
صدوق (ابن‌بابویه)، محمدبن‌علی. من‌لایحضره الفقیه. الطبعة الثانیة. المجلد 2. قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1413 ه.ق.
عاملی، محمد بن ‌علی. مدارک الاحکام. المجلد 5. بیروت: مؤسسه آل‌البیت (ع)، 1411 ه.ق.
علامه حلی، حسن‌ بن یوسف. تذکره الفقها. المجلد 5. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع)، 1414 ه.ق.
فیض کاشانی، محمدمحسن. الوافی. المجلد 10. اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین (ع)، 1406 ه.ق.
کلینی، محمد بن ‌یعقوب. الکافی. الطبعة الرابعة. المجلد 3 و 5. قم: دارالکتب الاسلامیه، 1407 ه.ق.
مجلسی (مجلسی اول)، محمدتقی. لوامع صاحبقرانی. الطبعة الثانیة. المجلد 5. قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1414 ه.ق.
مجلسی، محمدباقر. مرآة العقول فی شرح اخبار الرسول. المجلد 16. تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1404 ه.ق.
محقق حلی، أبی‌القاسم نجم‌الدین محمد بن ‌الحسن. شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. المجلد 1. بیروت: دارالزهرا، 1408 ه.ق.
منتظری، حسینعلی. کتاب الزکاه. المجلد 2 و 4. قم: مرکز جهانی مطالعات اسلامی، 1409 ه.ق.
نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام. المجلد 15. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1404ه.ق.
هاشمی شاهرودی، سید محمود. کتاب الزکاه. المجلد 2. قم: مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، 1435 ه.ق.
 
ج- منابع لاتین:
Edwards, M., and D. Hulme. “Beyond the Magic Bullet: NGO Performance and Accountability in the Post-Cold War World.” Journal of International Development 7, no. 6 (1995): 849-856.
ITB, CUI. “Keterkaitan akuntabilitas dan transparansi dalam pencapaian good governance.” Jurnal Perencanaan Wilayah dan Kota 15, no. 4 (2004): 34-47.
Rosen, Harvey S. public Finance. 2nd edition. Irwin publications in Economics. Homewood, IL: Irwin, 1989.
Tek, N. D. “The Role of Non-Governmental Organisations in the Improvement of Livelihood in Nepal.” Doctoral dissertation, University of Tampere, 2002.
Veenhoven, Ruut. “Why Social Policy Needs Subjective Indicators.” Social Indicators Research 58, no. 1-3 (2002): 33-46.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوفصلنامۀ علمی مطالعات و سیاست‌های اقتصادی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 27 خرداد 1405